ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟΣ
Η σύγχρονη κοινωνία διακηρύσσει με ένταση και πάθος την ευαισθησία της απέναντι στον πόνο και την αδικία. Τα ανθρώπινα δικαιώματα, καθώς και τα δικαιώματα των ζώων, βρίσκονται στο επίκεντρο του δημόσιου λόγου, διαμορφώνοντας ένα πλαίσιο ηθικής εγρήγορσης και κοινωνικής συνείδησης. Ωστόσο, πίσω από αυτήν την φαινομενική ενότητα, αναδύεται μία βαθιά και ανησυχητική αντίφαση, η οποία αξίζει να διερευνηθεί με σοβαρότητα και ειλικρίνεια.
Είναι γεγονός ότι η μέριμνα για τα ζώα αποτελεί ένδειξη πολιτισμού. Η αναγνώριση του πόνου τους και η ανάγκη προστασίας τους αποκαλύπτει μία κοινωνία που επιθυμεί να κινηθεί πέρα από την ωμή εκμετάλλευση και την αδιαφορία. Η ευαισθησία αυτή δεν πρέπει να υποτιμάται· αντιθέτως αποτελεί σημαντικό ηθικό κεκτημένο.
Ωστόσο, το ερώτημα που ανακύπτει είναι βαθύτερο:
* Πώς είναι δυνατόν η ίδια κοινωνία, που αγωνίζεται με ένταση για την προστασία της ζωής των ζώων, να αντιμετωπίζει με σχετικότητα ή ακόμη και αδιαφορία την αξία της ανθρώπινης ζωής στα πρώτα της στάδια;
* Πώς είναι δυνατόν να αναγνωρίζεται με απόλυτο τρόπο η αξία της ζωής ενός ζώου, ενώ ταυτόχρονα τίθεται υπό διαπραγμάτευση η αξία του αγέννητου παιδιού;
Η αντίφαση αυτή δεν είναι απλώς κοινωνική ή πολιτική· είναι βαθιά φιλοσοφική και υπαρξιακή. Αγγίζει τον πυρήνα της έννοιας της αξίας. Διότι, εάν η αξία της ζωής δεν είναι καθολική, τότε καθίσταται σχετική. Και αν είναι σχετική, τότε τίθεται το ερώτημα: ποιος ορίζει τα όρια αυτής της αξίας;
Η έννοια του δικαιωματισμού, όταν αποσυνδέεται από ένα ενιαίο ανθρωπολογικό και ηθικό θεμέλιο, κινδυνεύει να μετατραπεί σε εργαλείο επιλεκτικής ευαισθησίας. Ο άνθρωπος επιλέγει εκείνα τα πεδία στα οποία θα εκδηλώσει έντονα την ηθική του αντίδραση, ενώ παραμένει σιωπηλός ή αδιάφορος σε άλλα. Αυτή η επιλεκτικότητα δεν είναι πάντοτε συνειδητή· συχνά αποτελεί προϊόν πολιτισμικών, ιδεολογικών και συναισθηματικών παραγόντων.
Εδώ αναδύεται ένα καίριο ερώτημα:
* Είναι η αξία της ζωής αδιαίρετη ή υπόκειται σε ιεραρχήσεις;
* Και αν υπόκειται, ποια είναι τα κριτήρια αυτής της ιεράρχησης;
– Είναι η συνείδηση;
– Είναι η αυτονομία;
– Είναι η δυνατότητα έκφρασης;
* Και αν ναι, τότε τι συμβαίνει με εκείνες τις μορφές ζωής που δεν πληρούν αυτά τα κριτήρια;
Το αγέννητο παιδί, αν και δεν διαθέτει φωνή, δεν παύει να αποτελεί μία υπαρκτή μορφή ζωής. Η σιωπή του δεν αναιρεί την ύπαρξή του. Και όμως, σε πολλές περιπτώσεις, αυτή η σιωπή καθίσταται το επιχείρημα για την υποβάθμιση της αξίας του.
Αντιστρόφως το ζώο, το οποίο πράγματι βιώνει πόνο και αξίζει προστασία, καθίσταται συχνά αντικείμενο μιας έντονης ηθικής υπεράσπισης, η οποία φτάνει έως και την απόλυτη προτεραιοποίησή του έναντι άλλων μορφών ζωής.
Δεν πρόκειται για αντιπαράθεση μεταξύ ανθρώπου και ζώου, αλλά για ανάδειξη μιας ασυνέπειας: Πώς είναι δυνατόν να υπερασπιζόμαστε με απόλυτο τρόπο τη μία μορφή ζωής και να σχετικοποιούμε την άλλη;
Η σύγχρονη κοινωνία φαίνεται να ταλαντεύεται ανάμεσα σε μία διευρυμένη ευαισθησία και σε μία βαθιά αποσπασματικότητα, θέλει να είναι δίκαιη, αλλά δυσκολεύεται να είναι συνεπής. Θέλει να υπερασπιστεί τη ζωή, αλλά δεν έχει καταλήξει τι σημαίνει ζωή σε όλη της την έκταση.
Ίσως, τελικώς, το ζήτημα δεν είναι να αντιπαρατεθούν τα δικαιώματα των ζώων με την αξία του ανθρώπου, αλλά να επαναθεμελιωθεί η ίδια η έννοια της αξίας. Μια αξία, που δεν θα εξαρτάται από τις εκάστοτε αντιλήψεις, αλλά θα αγκαλιάζει την ζωή στο σύνολό της, χωρίς εξαιρέσεις και χωρίς αντιφάσεις.
